اول خرداد ماه در تقویم کشور با عنوان “روز بهره وری و بهینه سازی مصرف” نامگذاری شده است، موضوعی که در تمامی کشورهای توسعه یافته از اولویت های اصلی و بعنوان یکی از عوامل اصلی توسعه، پیشرفت و رشد اقتصادی آنان شناخته شده و در سایر کشورها نیز مورد توجه ویژه قرار گرفته است. تا جائیکه می توان سطح پیشرفت جوامع را تا حد زیادی به تغییرات سطح بهره وری آنها نسبت داد و بر اساس همین منطق تحلیلی،تفاوت در سطح پیشرفت بین مناطق مختلف در هر کشور نیز وابسته به درجه استفاده موثر از ظرفیت ها و سرمایه های منطقه ای می باشد. در کشور ما نیز این موضوع از اهمیت بسزایی برخوردار بوده و برنامه های متعددی برای افزایش بهره وری ارائه شده است که یکی از مصادیق بارز آن قرار دادن حدود نیمی از بار ۸ درصدی نرخ رشد اقتصادی سال ۱۴۰۱ از طریق بهره وری بوده است. در تعریفی ساده ، بهره وری عبارت است از میزان آنچه به دست می آوریم در قبال میزان منابعی که مصرف کرده ایم و این بدین معناست که لزوما کم مصرف کردن منابع به معنی بهره وری نیست؛ بلکه رسیدن به هدف در قبال مصرف بهینه و درست منابع است که بهره وری ایجاد می کند.
در این مجال قصدارائه تعریف و توضیح علمی بهره وری را نداشته و به مناسبت روز بهره وری و صرفا تاکید بر اهمیت و ضرورت این مهم مد نظر می باشد. کاملاً روشن است که علیرغم برنامه ها و هدف گذاری های انجام شده توسط دولت ها کماکان رتبه ما در بهره وری نه تنها در اقتصاد بلکه در بسیاری دیگر از موضوعات همچون فرهنگ، سیاست و… با اهداف عالیه فاصله محسوسی دارد که البته علیرغم نقش و وظیفه موثر دولت ، لیکن بخش عمده ای از تحقق آن نیز برعهده عموم مردم قرار دارد. به عنوان نمونه ایران همزمان چهارمین تولید کننده بزرگ گاز جهان و چهارمین مصرف کننده بزرگ گاز دنیا نیز می باشد و در حقیقت سرانه مصرف آن بیش از ۶ برابر سرانه مصرف جهانی گاز می باشد که به هیچ وجه با مفهوم و اهداف غایی بهره وری سازگاری و همخوانی ندارد و این در حالی است که همین میزان گاز می تواند نقش موثری در تولید و درآمد ملی داشته باشد. باکنکاشی کوچک در همین موضوع اخیر، به وضوح نقش دولت و مردم در بهینه سازی مصرف نمایان است؛ یعنی دولت علاوه بر ترویج درست مصرف بهینه گاز با اصلاح بسیاری از روندهای توزیع یارانه و اجرای برنامه هایی مثل کمک به مردم برای اصلاح ساختمان های مسکونی ، تعویض وسایل گازسوز با تکنولوژی قدیمی، کمک به تولید کنندگان وسایل گازسوز برای استفاده از فناوری های جدید و … می تواند تخصیص منابع را با بهره وری مضاعف انجام دهد و مردم نیز با تغییر سبک زندگی و مدیریت بهینه مصرف انرژی، از طریق عدم استفاده از چندین وسیله گاز سوز در منازل، نوع پوشاک و … به این مهم کمک نمایند.
رهبر معظم انقلاب در نامگذاری سال گذشته به نوعی بر ضرورت بهرهوری در تولید تاکید نمودند و در تبیین شعار سال با عنوان «تولید؛ دانشبنیان، اشتغالآفرین» فرمودند: “دانشبنیان کردن تولید، بهرهوری فعّالیتهای اقتصادی را ارتقاء میدهد؛ این امر مهمّی است، یک نقطهی حسّاس و اساسیای است. همان طور که قبلاً اشاره شد، یکی از مشکلات کشور کاهش بهرهوری است؛ یعنی به تناسب آن مقداری که هزینه مصرف میکنیم، از این هزینهمان بهرهبرداری نمیکنیم؛ در بخشهای مختلف همین جور است؛ بهرهوری در کشور کم است … اگر چنانچه ما به سمت دانشبنیان حرکت کردیم، این معضل مهمّ اقتصادی حل خواهد شد”. در این سال طی بخشنامه ای از سازمانها خواسته شد تا برنامه و بودجه پیشنهادی خود را با رعایت انضباط و حذف فرآیندها و هزینههای غیرضروری، ارتقای بهرهوری، رفع عوامل مخل رشد اقتصادی، بهبود فضای کسب و کار، شناسایی و عملیاتی کردن راهکارهای افزایش منابع عمومی، به سازمان برنامه و بودجه کشور ارائه نمایند. اگرچه در تبصرهها و بندهای مختلف قانون بودجه سال گذشته توجه ویژه ای به موضوع بهره وری گردید؛ لیکن در سال جاری با حذف بند «و» تبصره ۱۸ با موضوع تولید و بهرهوری که در قانون بودجه سال ۱۴۰۱ آمده بود، عملاً یکی از عوامل موثر در پیگیری اجرای چرخه بهره وری در کشور حذف گردید و این موضوع مورد انتقاد فعالان عرصه بهره وری از جمله سازمان ملی بهره وری قرار گرفت و مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی نیز با انتشار گزارشی با عنوان «حذف تبصره بهرهوری از بودجه؛ ضربه کلیدی به رشد اقتصادی کشور» به بررسی اهمیت و جایگاه بهره وری در اسناد بالادستی، میزان اثربخشی و تأثیرگذاری این احکام پرداخته و به نوعی مخالفت خود را با حذف آن اعلام نمود؛ هر چند نهایتاً پیگیری ها محقق نشد و فقط در برخی از تبصره های قانون بودجه سال ۱۴۰۲ به صورت گسسته به برخی از مقوله های نزدیک و مرتبط با بهره وری اشاره گردیده است.
با عنایت به نام گذاری سال ۱۴۰۲ با عنوان ” مهار تورم و رشد تولید ” قطع به یقیین یکی از اصلی ترین راهکارهای تحقق این شعار ارتقاء بهره وری خواهد بود؛ چراکه برای افزایش تولید یا نیازمند بهره گیری از منابع بیشتر هستیم که قطعاً با محدودیت هایی روبرو خواهیم بود و یا اینکه باید از منابع موجود استفاده بهتری ببریم و این یعنی بهره وری ، که با مدیریت بهینه و همچنین استفاده از شرکت های دانش بنیان و تغییر فناوری های تولید قابل دسترس خواهد بود . بدین ترتیب علاوه بر افزایش تولید بدلیل استفاده بهینه از منابع، قیمت تمام شده محصولات نیز منطقی تر شده و قابلیت رقابت با مشابه خارجی نیز پیدا خواهد نمود که ضمن تاثیر مثبت بر بازار ، بر مهار تورم نیز موثر واقع خواهد شد.
جدای از نقش قابل توجه مصرف بهینه و بهره وری در استفاده درست از منابع مادی، یکی از پرچالش ترین موضوعات در بهره وری مربوط به نیروی انسانی است. در آمارهای منتشر شده میزان کار مفید در ایران را حداکثر ۱۱ ساعت در هفته و در بخشهای دولتی حدود ۲۲ دقیقه در روز برآورد می کنند که البته نباید نافی زحمات و تلاشهای افراد بود لیکن حتی اگر چند برابر این آمار را هم بپذیریم هنوز در مقایسه با بسیاری از کشورهای پیشرفته فاصله قابل ملاحظه ای را شاهد هستیم.در ایجاد فرهنگ بهره وری در منابع انسانی نقش مدیران می تواند تاثیرگذار باشد، هنگامی که سمت و سوی حرکت و عملکرد بهره ور ی می باشد، این فرهنگ با شتاب بیشتری توسعه می یابد، برای مثال مدیران مولد بودن را به جای برخی تشریفات اداری در نظر و عمل ترویج نمایند.بنابراین پرسش اینکه واقعاً “چقدر بهره ور هستیم؟!” سوالی است که هر فرد در زندگی شخصی و کاری باید از خود داشته باشد. در طول روز چقدر به عنوان یک فرد موثر در خانواده ، جامعه و یا محیط کار حضور داریم و انتفاع می رسانیم؟ یک کارگر، کارمند یا مدیر وقتی در پایان روز کاری مروری بر فعالیت های انجام شده خود دارد چقدر از کاری که کرده رضایت داشته و تصور می کند خروجی دقیق و موثری از تلاشهایش ارائه نموده است؟ همه این موارد را می توان مرتبط با فرهنگ کار دانست. به تعبیر دیگر یکی از دلایل اصلی کاهش بهره وری در حوزه نیروی انسانی را باید در فرهنگ کار جامعه جستجو نمود
در خاتمه، ذکر این نکته حائز اهمیت است که موضوع بهره وری بیش از آنکه به عنوان یک شاخص اقتصادی و عاملی برای توسعه در نظر گرفته شود، یک مقوله فرهنگی است که باید بدان توجه ویژه ای نمود، فرهنگی که درون مایه آن در فرهنگ اصیل اسلامی – ایرانی ما وجود دارد و می بایست در جامعه ما نهادینه گردد که پرداختن به این مهم فرصتی دیگر را می طلبد.
سیدمهدی قریشی
