در برخی سازمانها، گاهی عنوان افراد از کاری که انجام میدهند مهمتر میشود. افراد بیش از آنکه به کیفیت عملکرد، میزان اثرگذاری و ارزشی که برای سازمان ایجاد میکنند افتخار کنند، به عنوانی که در حکم کارگزینی یا کارت ویزیتشان درج شده است، اهمیت میدهند. برای بعضیها مدیر بودن مهمتر از مدیریت کردن است؛ رئیس بودن مهمتر از راهبری یک مجموعه است و داشتن عنوان معاونت، حتی اگر اختیار و مسئولیت متناسبی به همراه نداشته باشد، همچنان یک امتیاز محسوب میشود. این وضعیت را میتوان نوعی تله عنوان شغلی (Job Title Trap) دانست؛ وضعیتی که در آن عنوان و جایگاه اداری به هدف تبدیل میشود و ماهیت واقعی کار، مسئولیتپذیری و ارزشآفرینی در حاشیه قرار میگیرد.
️ وقتی عنوان، هویت حرفهای ما میشود
عنوانهای شغلی برای معرفی جایگاه، سطح مسئولیت و حدود اختیارات افراد در سازمان ضروریاند. مسئله از جایی آغاز میشود که فرد، ارزش و هویت حرفهای خود را بیش از اندازه به عنوان شغلیاش گره میزند. تصور کنید مدیری را که سالها در یک سمت فعالیت کرده است. حالا پیشنهادی به او میشود که از یک جایگاه مدیریتی به یک موقعیت تخصصی منتقل شود؛ موقعیتی که شاید درآمد بهتر، فرصت یادگیری بیشتر و امکان اثرگذاری بالاتری داشته باشد. اما چون عنوان «مدیر» را از دست میدهد، آن را نوعی تنزل جایگاه تلقی میکند. در چنین شرایطی، فرد نه بر اساس محتوای شغل و فرصتهای پیشرو، بلکه بر مبنای عنوانی که قرار است در حکم او درج شود، تصمیم میگیرد. گاهی نیز سازمانها برای حفظ رضایت افراد یا ایجاد جایگاههای ظاهراً جذاب، عناوین جدیدی تعریف میکنند؛ مدیر ویژه، مشاور ارشد، قائممقام، مسئول هماهنگی و عناوین مشابه، بدون آنکه الزاماً مسئولیت، اختیار یا ارزش افزوده متناسبی ایجاد شده باشد. نتیجه چنین رویکردی میتواند تورم عناوین و پستهای سازمانی باشد؛ وضعیتی که در آن ساختار اداری بزرگتر میشود، اما لزوماً کارآمدتر نمیشود.
️ سازمان بزرگتر میشود، اما مسئولیتها نه!
یکی از پیامدهای کمتر دیدهشده تله عنوان شغلی، محدود شدن نگاه افراد به محدوده پست و شرح وظایف خودشان است. کارشناسی را تصور کنید که در واحد منابع انسانی فعالیت میکند. او متوجه نقصی در فرآیند ارائه خدمات سازمان به مردم شده و حتی راهکاری برای اصلاح آن در ذهن دارد؛ اما با خود میگوید: «این موضوع به من مربوط نیست؛ من مسئول منابع انسانی هستم، نه اصلاح فرآیندهای سازمان.» یا کارمندی را در نظر بگیرید که ایدهای برای کاهش هزینهها، افزایش درآمد یا بهبود عملکرد کل مجموعه دارد، اما چون این موضوع در شرح وظایف واحد او تعریف نشده است، ترجیح میدهد سکوت کند. بهتدریج این ذهنیت شکل میگیرد که هرکس فقط مسئول محدودهای است که در حکم اداری یا شرح وظایفش تعریف شده و نسبت به مسائل بزرگتر سازمان مسئولیتی ندارد. البته تقسیم کار و رعایت حدود مسئولیتها برای اداره سازمان ضروری است؛ اما مشکل زمانی آغاز میشود که مرز وظایف به مرز اندیشیدن، پیشنهاد دادن و احساس مسئولیت نسبت به آینده سازمان تبدیل شود. شرح وظایف باید مشخص کند هر فرد چه کاری را باید انجام دهد، نه اینکه تا کجا حق دارد فکر کند و برای بهبود سازمان ایده داشته باشد.
️ از کارشناس اداره خود تا عضو سازمان
سازمانها به کارکنانی نیاز دارند که علاوه بر مسئولیتهای تخصصی خود، نگاهی فراتر از واحد محل خدمتشان داشته باشند. کارشناس منابع انسانی باید بتواند درباره بهرهوری کل سازمان فکر کند؛ کارشناس مالی باید دغدغه کیفیت خدمات را هم داشته باشد و کارشناس فناوری اطلاعات باید بتواند فرصتهای بهبود فرآیندهای سازمان را شناسایی کند. در ادبیات مدیریت، این نوع مشارکت فراتر از وظایف رسمی، با مفاهیمی مانند رفتار شهروندی سازمانی (Organizational Citizenship Behavior) و رفتار صدای کارکنان (Employee Voice Behavior) ارتباط دارد. سازمانی که از کارکنانش فقط اجرای دستورالعملها را میخواهد، بخش مهمی از ظرفیت فکری خود را بلااستفاده میگذارد. ممکن است بهترین ایده برای تحول یک سازمان، نه در دفتر مدیرعامل یا معاونت برنامهریزی، بلکه در ذهن کارمندی باشد که هر روز با مشکلات اجرایی و مراجعهکنندگان سروکار دارد؛ اما اگر او احساس کند طرح این ایده خارج از حیطه مسئولیتش است، سازمان هرگز از آن بهرهمند نخواهد شد.
️ وقتی ارتقای شغلی به مسابقه عنوان تبدیل میشود
تله عنوان شغلی در نظام ارتقا و انتصاب نیز آثار خود را نشان میدهد. گاهی افراد بهجای آنکه برای کسب مهارت بیشتر، افزایش تخصص و پذیرش مسئولیتهای پیچیدهتر تلاش کنند، تمام انرژی خود را صرف دستیابی به یک عنوان بالاتر میکنند. در چنین فضایی، ارتقا الزاماً به معنای افزایش توانمندی یا اثربخشی نیست. گاهی فرد صرفاً به دلیل دستیابی به یک پست بالاتر، موفق تلقی میشود؛ حتی اگر در جایگاه جدید ارزش افزوده قابلتوجهی ایجاد نکند. از سوی دیگر، مسیر رشد تخصصی کارکنان نیز تضعیف میشود. فردی که میتواند با ادامه فعالیت کارشناسی به یک متخصص برجسته تبدیل شود، تصور میکند تنها راه پیشرفت، مدیر شدن است. در حالی که سازمانهای حرفهای باید برای رشد تخصصی و مدیریتی، هر دو مسیر ارزش و اعتبار قائل باشند. همه افراد قرار نیست مدیر شوند و همه مدیران نیز لزوماً متخصصان برجستهای نیستند.
چگونه از تله عنوان خارج شویم؟
برای کاهش این آسیب، ابتدا باید معیار ارزشگذاری افراد در سازمان تغییر کند. به جای آنکه عنوان و جایگاه اداری ملاک اصلی اعتبار باشد، باید میزان مسئولیتپذیری، کیفیت عملکرد، تخصص، نوآوری و اثری که فرد بر نتایج سازمان میگذارد، اهمیت پیدا کند. همچنین لازم است مسیر پیشرفت تخصصی در کنار مسیر مدیریتی تعریف شود تا کارکنان برای رشد حرفهای مجبور نباشند حتماً به دنبال پست مدیریتی باشند. از سوی دیگر، مدیران باید کارکنان را به نگاه کلنگر و ارائه پیشنهادهای فراتر از شرح وظایف تشویق کنند. ایده خوب نباید به دلیل اینکه از واحد دیگری مطرح شده است، نادیده گرفته شود. شاید یکی از بهترین پرسشهایی که مدیران میتوانند در جلسات سازمانی مطرح کنند این باشد: «اگر شما مسئول اداره کل این سازمان بودید، چه چیزی را تغییر میدادید؟» این پرسش ساده میتواند به کارکنان یادآوری کند که آنها فقط متصدی یک شغل نیستند؛ بلکه اعضای یک مجموعهاند و آینده آن نیز به اندیشه و مشارکتشان وابسته است.
عنوان مهم است، اما همهچیز نیست
عنوان شغلی بهخودیخود نه بد است و نه بیاهمیت. عنوان مناسب میتواند جایگاه، مسئولیت و اختیار افراد را روشن کند. مسئله زمانی ایجاد میشود که عنوان از محتوای شغل مهمتر شود و افراد بهجای تلاش برای اثرگذاری بیشتر، به حفظ جایگاه ظاهری خود فکر کنند. سازمان موفق، سازمانی نیست که بیشترین تعداد مدیر و معاون را داشته باشد؛ سازمانی است که افراد در هر جایگاهی، احساس کنند در قبال موفقیت و آینده کل مجموعه مسئولاند. ارزش یک فرد را نباید فقط از روی عنوانی که دارد سنجید، بلکه باید دید با مسئولیتی که بر عهده گرفته، چه ارزشی خلق میکند و شاید مهمتر از آن، باید مراقب باشیم عنوانهای شغلی، افق نگاه ما را کوچک نکنند؛ زیرا سازمانها زمانی رشد میکنند که کارکنانشان فقط به فکر انجام وظیفه خود نباشند، بلکه برای بهتر شدن کل سازمان نیز فکر کنند.
«مدیریت، فقط دانستن نیست؛ هنر تبدیل تجربه به تدبیر است.»
دکتر سید مهدی قریشی
شنبه – ۲۳ آبان ۱۴۰۵